عیبجویی و غیبت
آنهایی که ادعا دارند بخوانند.
این دو نیز از گناهان کبیره است؛ زیرا با غیبت و عیبجویی حیثیت و آبروی افراد با ایمان از بین می رود. در جایی که آبروی مسلمان، از خون ایشان بالاتر است، نباید کاری کنیم که سبب بی آبرویی او شویم:
وَیلٌ لِکلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ * الَّذِی جَمَعَ مَالاً وَعَدَّدَهُ * یحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ * کلاَّ لَینْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ.(173)
وای بر هر عیبجوی غیبت کننده همان کسی که اموالی را جمع آوری می کند و شماره کرده، گمان می کند اموالش او را جاودانه می سازد. چنین نیست. به زودی در آتشی خُرد کننده پرتاب می شود.
173 - سوره همزه (104)، آیه 1 - 4.
یکی از گناهان بزرگی که مورد غضب خداوند رحمان قرار گرفته عیب جویی است که متاسفانه اکثر انسانها به آن مبتلا هستند.
این گناه بزرگ عیبجویان، از یك سوی به این صورت است كه با علم و آگاهی از عیب و گناه دیگران، آن را در میان مردم فاش می كنند، و به این وسیله هم باعث آبروریزی ایشان می شوند، و هم ترویج كنندة فساد و فحشاء در میان مردم می گردند. اما از سوی دیگر كار زشت عیبجویان، به این صورت است كه از عیب و نقص و لغزش دیگران آگاهی ندارند، اما سعی و تلاش ایشان این است كه در اطراف آن شخص تجسس كنند تا برای آبروریزی، بدنامی و رسوایی او عیب و نقصی را به دست آورند و آن را در میان مردم ترویج نمایند. حال آنكه آنچه از تعالیم اسلام به ما رسیده چیز دیگری است و این تعالیم مدام بر این امر تكیه دارند كه نه تنها در كار دیگران تجسس نكنید و دنبال این نباشید كه عیوب دیگران را فاش كنید، بلكه عیوب دیگران را بپوشانید و از بدنامی و رسوایی و هتك آبروی آنها جلوگیری نمائید، چنانكه پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ) می فرمایند: « هر كس زشتكاری مؤمنی را بپوشاند، چنان است كه دختر زنده به گور شده ای را نجات دهد ».1 هر انسانی دارای اخلاقی خوب و بد، و نقاطی مثبت و منفی، و ظاهری سالم و معیوب است. عمل و گفتار زشت عیبجویان این گونه است كه هیچگاه در رابطه با دیگران نقاط خوب، مثبت و سالم ایشان را نمی بینند، بلكه درست به دنبال آن نقاط بد هستند تا با آگاهی و اشاعة آن، موجب بدنامی صاحب آن و آبروریزی وی شوند. در حالی كه شایسته این است كه ما به جای پی جویی عیوب دیگران، به دنبال عیوب و گناهان خود، و در پی اصلاح و پاكیزه كردن وجود آلودة خویش باشیم، نه اینكه از خود غافل شویم و شبانه روز در جستجوی لغزشهای مردم باشیم و با آشكار نمودن آنها باعث بدنامی و رسوائی ایشان شویم! هرچند خود بیشتر از ایشان بی آبرو هستیم!؟ و بترسیم از این كه خداوند نیز به كیفر و مكافات عمل زشتمان، ما را در دنیا و آخرت در نزد خلایق رسوا و بدنام نماید. زیرا هر كس به نوعی مرتكب خطا و لغزش شده، یا هر لحظه ممكن است در دام شیطان گرفتار آید و مرتكب گناه شود، و همین خطا و آلودگی وسیله ای باشد برای بدنامی و رسوایی او، كه باید از این مصیبت و گرفتاری خانمانسوز به خدا پناه ببریم.
به علاوه، برای عامل این عمل زشت تجسس و عیبجویی، مجازات و مكافات سختی در دنیا و آخرت مقرّر شده است.
دیـدة بد بین بپوشان ای كریم عیب پوش
زین دلیریها كه من در كنج خلوت می كنم
عیبجویی و تجسّس در لغت و اصطلاح
از لحاظ لغوی عَیْب به معنی، عیب، نقص، ناهنجاری، ناهنجاری اخلاقی و عار، و تجسس به معنی جاسوسی و عمل جاسوسی آمده است.
و از لحاظ اصطلاحی، یعنی تلاش در آگاهی از عیب دیگران و فاش كردن گناهان و لغزشهای پنهانی دیگران در بین مردم، و یا پی جویی و آشكار نمودن عیوب و نواقصی كه از چشم دیگران پوشیده است. عیبجویی و تجسّس در آیات قرآن
در این قسمت به بعضی از آیات قرآن كه در مورد عیبجویی و تجسس سخن به میان آورده است، اشاره می كنیم و آنها را مورد برسی قرار می دهیم.
ـ « وَ لاتَلمِزوا اَنفُسَكُم ».4
« و عیب یكدیگر را به رخ نكشید ».
عیبجویی و تجسّس در لغت و اصطلاح
از لحاظ لغوی عَیْب به معنی، عیب، نقص، ناهنجاری، ناهنجاری اخلاقی و عار، و تجسس به معنی جاسوسی و عمل جاسوسی آمده است.
و از لحاظ اصطلاحی، یعنی تلاش در آگاهی از عیب دیگران و فاش كردن گناهان و لغزشهای پنهانی دیگران در بین مردم، و یا پی جویی و آشكار نمودن عیوب و نواقصی كه از چشم دیگران پوشیده است.
عیبجویی و تجسّس در آیات قرآن
در این قسمت به بعضی از آیات قرآن كه در مورد عیبجویی و تجسس سخن به میان آورده است، اشاره می كنیم و آنها را مورد برسی قرار می دهیم.
ـ « وَ لاتَلمِزوا اَنفُسَكُم ».
« و عیب یكدیگر را به رخ نكشید ».
عیبجویی و تجسّس در لغت و اصطلاح
از لحاظ لغوی عَیْب به معنی، عیب، نقص، ناهنجاری، ناهنجاری اخلاقی و عار، و تجسس به معنی جاسوسی و عمل جاسوسی آمده است.
و از لحاظ اصطلاحی، یعنی تلاش در آگاهی از عیب دیگران و فاش كردن گناهان و لغزشهای پنهانی دیگران در بین مردم، و یا پی جویی و آشكار نمودن عیوب و نواقصی كه از چشم دیگران پوشیده است. عیبجویی و تجسّس در آیات قرآن
در این قسمت به بعضی از آیات قرآن كه در مورد عیبجویی و تجسس سخن به میان آورده است، اشاره می كنیم و آنها را مورد برسی قرار می دهیم.
ـ « وَ لاتَلمِزوا اَنفُسَكُم ».4
« و عیب یكدیگر را به رخ نكشید ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « شَرُّ النّاسِ مَن كانَ مُتَتَبِّعاً لِعُیوبِ النّاسِ عَمیاً لِمَعایِبِهِ ».
«بدترین مردم كسی است كه دنبال عیبهای مردم باشد و كور عیبهای خود ».
ـ الامام باقر( علیه السلام ): « كَفی بِالمَرءِ عَیباً أن یُبصِرَ مِنَ النّاسِ ما یَعمی عَنهُ عَن نَفسِهِ، اَو یَنهی النّاسَ عَمّا لایَستَطیعُ التَّحَوُّلَ عَنهُ، وَ أن یُؤذِیَ جَلیسَهُ فیما لایَعنیهِ ».
« آدمی را همین عیب بس كه كور خود و بینای مردم باشد، یا مردم را از چیزی نهی كند كه خودش نمی تواند از آن دست بردارد و همنشین خود را با چیزهای بیهوده بیازارد ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « اَمقَتُ النّاسِ العَیّابُ ».
« دشمن ترین مردم، عیبجویان هستند ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « تَتَبَّعُ العُیوبِ مِن اَقبَحُ العُیُوبِ وَ شَرِّ السَّیِّئاتِ ».
« عیبجویی، از زشت ترین عیوب و بدترین گناهان است ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « مَن اَطفَأ عَن مُؤمِنٍ سَیِّئَهً كانَ خَیراً مِمَّن احیا مَوؤودَهً ».
« هر كس گناه و كردار بد مؤمنی را بپوشاند، این كار بهتر ( ارزشمندتر ) از آن است كه دختر زنده به گور شده ای را نجات دهد ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « مَن عَلِمَ مِن اَخیهِ سَیِّئَهً فَسَتَرَها، سَتَرَ اللهُ عَلَیهِ یَومَ القِیامَهِ ».
« هر كس از برادر خود گناهی بداند و آن را بپوشاند، خداوند در روز قیامت گناهان او را بپوشاند ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « مَن سَتَرَ اَخاهُ المُسلِمَ فی الدُّنیا سَتَرَهُ اللهُ یَومَ القِیامَهِ ».
« هر كه در دنیا عیب برادر مسلمان خود را بپوشاند، خداوند در روز قیامت بر او عیب پوشی كند ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « مَن سَتَرَ اَخاهُ فی فاحِشَهٍ رَآها عَلَیهِ سَتَرَهُ اللهُ فی الدُّنیا وَ الآخِرَهِ ».
« هر كه از برادر خود كار زشتی مشاهده كند و آن را پوشیده نگه دارد، خداوند در دنیا و آخرت عیب پوش او باشد ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « وَ قَد قالَ لَهُ رَجُلٌ: اُحِبُّ أن یَستُرَ اللهُ عَلَیَّ عُیوبی ـ : اُستُر عُیوبَ اخوانِكَ یَستُرِ اللهُ عَلَیكَ عُیوبَكَ ».
« مردی به پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ) عرض كرد: دوست دارم خداوند عیبهایم را بپوشاند. حضرت فرمود: عیبهای برادرانت را بپوشان، تا خداوند عیبهای تو را بپوشاند ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « اُستُر عَورَهَ اَخیكَ لِما تَعلَمُهُ فیكَ ».
« گناه و لغزش برادرت را بپوشان، چون آن را در خودت نیز سراغ داری ».
ـ الامام باقر( علیه السلام ): « یَجِبُ لِلمُؤمِنِ عَلَی المؤمِنِ اَن یَستُرَ عَلَیهِ سَبعینَ كَبیرَهً ».
« مؤمن در برابر مؤمن وظیفه دارد كه هفتاد گناه بزرگ او را بپوشاند ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « ما الاكَ جُهداً فی النَّصیحَهِ مَن دَلَّكَ عَلی عَیبَكَ وَ حَفِظَ غَیبَكَ ».
« كسی كه عیبت را به تو نشان دهد و پشت سرت آبرویت را حفظ كند، در خیر خواهی و یكرنگی از هیچ كوششی فروگذار نكرده است ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « مَن تَتَبَّعَ خَفِیّاتِ العُیوبِ حَرَمَهُ اللهُ مَوَدّاتِ القُلوبِ ».5
« هر كه از عیبهای پنهانی (مردم ) جستجو كند، خدئاوند او را از دوستی دلها محروم گرداند ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « مَن تَتَبَّعَ عَوراتِ النّاسِ كَشَفَ اللهُ عَورَتَهُ ».6
« هر كه دنبال عیبهای مردم بگردد، خداوند عیب و زشتیهای او را بر ملا سازد ».
ـ رسول الله( صلی الله علیه و آله ): « لا تَتَّبِعوا عَوراتِ المُؤمِنینَ ؛ فَاِنَّهُ مَن تَتَبَّعَ عَوراتِ المُؤمِنینَ تَتَبَّعَ اللهُ عَورَتَهُ، وَ مَن تَتَبَّعَ اللهُ عَورَتَهُ فَضَحَهُ وَ لَو فی جَوفِ بَیتِهِ ».1
« عیبهای مؤمنان را جستجو نكنید، زیرا هر كه دنبال عیبهای مؤمنان بگردد خداوند عیبهای او را دنبال كند و هر كه خداوند تعالی عیوبش را جستجو كند، او را رسوا سازد گرچه درون خانه اش باشد ».
ـ الامام علی( علیه السلام ): « لا تَبتَهِجَنَّ بِخَطاءِ غَیرِكَ ؛ فَاِنَّكَ لَن تَملِكَ الاصابَهَ أبَداً ».2
« از خطای دیگران هرگز شادمان مشو؛ زیرا تو نیز برای همیشه از خطا كردن مصون نیستی ».
گوشت بدن عیبجویان را قطع می كنند
در حدیث معراجیه نقل شده است كه نبی اكرم محمد مصطفی( صلی الله علیه و آله ) فرمود: وقتی به امر پروردگار به آسمانها عروج كردم، گروهی از مردم را دیدم كه گوشت بدن آنها را از پهلو قطع می كنند و به آنها می خورانند و به ایشان گفته می شود: بخورید، به خاطر آنچه از گوشت برادر مسلمان خود ( در دنیا ) می خوردید!؟ وقتی این صحنه را مشاهده كردم، از جبرئیل پرسیدم: اینها چه كسانی هستند؟ جبرئیل در پاسخ من گفت: هؤُلاءِ الهَمّازونَ مِن اُمَّتِكَ اللَّمّازونَ. یعنی، اینها سخن چینان و عیبجویان امت تو هستند.
دزدی غلام از خوشه های خرما
معتّب می گوید: یك روز امام موسی بن جعفر( علیه السلام ) در باغ خرمایش مشغول بریدن شاخه های خرما بود، در این موقع یكی از غلامان آن حضرت را دیدم كه از خوشه های خرما برداشت و پشت دیوار انداخت، من رفتم او را گرفتم و نزد حضرت آوردم و گفتم: من این غلام را دیدم كه این خوشه ها را برداشته، پشت دیوار پنهان كرد. حضرت به او فرمود: آیا گرسنه مانده بودی؟ غلام گفت: نه آقای من! فرمود: پس چرا این خوشه ها را برداشتی؟ گفت:چون اینها را دوست داشتم و دلم می خواست، برداشتم، اما بد كردم و پشیمانم، مرا ببخشید. حضرت فرمود: راه صحیح و درستش این بود كه به من می گفتی. حال برو و همة این خوشه های خرما هم مال تو. ولی دیگر چنین كاری نكن. سپس امام فرمود: او را رها كنید. رازش نزد ما پنهان می ماند، كارش را فاش نكنید.1
پیامبر خدا( صلی الله علیه و آله ) به امیرالمؤمنین علی( علیه السلام ) فرمود: « اگر مردی را روی زن بدكاره ای دیدی چه می كنی؟ حضرت عرض كرد: او را می پوشانم. فرمود: اگر دوباره دیدی؟ عرض كرد: تا سه بار با ازار و ردایم او را می پوشانم. پیامبر ( صلی الله علیه و آله ) فرمود: جوانمردی جز علی نیست و فرمود: برای برادران خود پرده پوشی كنید ». از این حدیث مشخص می شود كه اگر كسی برای دیگری عیب پوشی نماید كمال مردانگی و جوانمردی را كه از خصلتهای مولای متقیان علی( علیه السلام ) است از خود نشان داده است. در این صورت است كه خداوند هم عیب پوش او می گردد.
اكنون كه در شیوه و راه و روش ائمةمعصومین( علیهم السلام ) ما اینچنین آمده است. ما كه خود را شیعه و پیرو آنها می دانیم، آیا نباید راه و روش ایشان را در پیش گرفته و به جای این كه عیوب و زشتیهای مردم را فاش كنیم و متعرّض آبروی آنها شویم، رازدار عیوب و زشتیهای مردم و حافظ آبروی ایشان گردیم.
در خواست پیامبر اكرم( صلی الله علیه و آله ) و عیب پوشی خداوند در روز قیامت
روایت شده است هنگامی كه روز قیامت فرا می رسد، در آن روز رسول خدا(صلی الله علیه و آله ) از خدای سبحان درخواست می كند كه به وقت حسابرسی خلایق، امت او را در حضور فرشتگان و پیامبران و امتهای دیگر محاسبه نكند، تا عیبهای امت مسلمان بر ایشان آشكار نشود بلكه به طریقی آنها را محاسبه كند كه به جز خدای سبحان و پیغمبر او هیچ كس دیگر بر عیوب و گناهانشان آگاه نشود.
وقتی كه این درخواست از جانب پیامبر اكرم( صلی الله علیه و آله ) مطرح می شود، خداوند در پاسخ آن حضرت می فرماید:
« ای حبیب من، من نسبت به بندگانم از تو مهربانترم، زیرا همچنانكه تو دوست نداری و مایل نیستی كه عیبهای ایشان نزد غیر تو آشكار شود، من هم دوست ندارم و روا نمی دارم كه عیوب آنها حتی بر تو نیز آشكار گردد، به همین خاطر من خود به تنهایی آنان را محاسبه كرده به حسابشان رسیدگی می كنم به طوری كه جز من كسی بر عیوب و لغزشهای ایشان آگاه نشود ».1
4ـ قرآن با صراحت تمام تجسس را در آیة فوق منع نموده است، و از آنجا كه هیچگونه قید و شرطی برای آن قائل نشده نشان می دهد كه این حكم مربوط به زندگی شخصی و خصوصی افراد است، و در زندگی اجتماعی تا آنجا كه تأثیری در سرنوشت جامعه نداشته باشد نیز این حكم صادق است. اما روشن است آنجا كه ارتباطی با سرنوشت دیگران و كیان جامعه پیدا می كند مسئله شكل دیگری به خود می گیرد، لذا شخص پیامبر( صلی الله علیه و آله ) مأمورانی برای جمع آوری اطلاعات قرار داده بود كه از آنها به عنوان عیون تعبیر می شود، تا آنچه را ارتباط با سرنوشت جامعة اسلامی داشت برای او گردآوری كنند. و نیز به همین دلیل حكومت اسلامی می تواند مأموران اطلاعاتی داشته باشد، یا سازمان گسترده ای برای گردآوری اطلاعات تأسیس كند، و آنجا كه بیم توطئه بر ضد جامعه، و یا به خطر انداختن امنیت و حكومت می رود به تجسس برخیزند، و حتی در داخل زندگی خصوصی افراد جستجوگری كنند. ولی این امر هرگز نباید بهانه ای برای شكستن حرمت این قانون اصیل اسلامی شود، و افرادی به بهانة مسئلة توطئه و اخلال به امنیت به خود اجازه دهند كه به زندگی خصوصی افراد یورش برند، نامه های آنها را باز كنند، تلفنها را كنترل نمایند و وقت و بی وقت به خانة آنها هجوم آورند. خلاصه این كه مرز میان تجسس و به دست آوردن اطلاعات لازم برای حفظ امنیت جامعه بسیار دقیق است، و مسئولین ادارة امور اجتماع باید دقیقآ مراقب این مرز باشند،تا حرمت اسرار انسانها حفظ شود، و هم امنیت جامعه و حكومت اسلامی به خطر نیفتد. ن/نصراللهی
شهادت را دوست دارم هنگام عشقبازی با خدا، در محراب بندگی